ՀՀ Կենտրոնական բանկի նախագահի վերջին մեկնաբանությունները վարկի բարձր արժեքի եւ տոկոսադրույքների մասին հարցեր են առաջացնում, որոնք պահանջում են ավելի խորը վերլուծություն։ Պետք է հասկանալ, թե ինչու է Հայաստանում վարկավորման վերջնական տոկոսադրույքը շարունակում բարձր մնալ, եւ ինչու է այն այնքան տարբերվում Կենտրոնական բանկի կողմից սահմանված բազային տոկոսադրույքից։
Իհարկե, ճիշտ է, որ բարձր տոկոսադրույքները կարող են պայմանավորված լինել բիզնեսի ֆինանսական կարգապահությամբ եւ միջազգային միջավայրի ազդեցությամբ։ Սակայն այս բացատրությունները, թերեւս, չեն բացահայտում խնդրի ամբողջական պատկերը։
Ինչու՞ չի արտացոլվում ֆինանսական շուկան «խաղաղության օրակարգի» կողմից ստեղծված լավատեսությունը
Հայաստանի կառավարությունը «խաղաղության օրակարգը» դիտարկում է որպես աշխարհաքաղաքական ռիսկի նվազեցման գործոն։ Բայց եթե ռիսկը իսկապես էապես նվազել է, ինչո՞ւ դա չի արտացոլվում կապիտալի արժեքի մեջ։ Պատասխանը կարելի է գտնել ֆինանսական շուկայի բնույթի մեջ։ Շուկան կարեւորում է ոչ թե դիվանագիտական ձեւակերպումները, այլ պայմանավորվածությունների կոնկրետ իրագործումը, ռազմական սպառնալիքի վերացումը, սահմանների հստակեցումը եւ խաղաղության ինստիտուցիոնալ երաշխիքները։
Իրական պատճառները ներքին են
Հայաստանում վարկի բարձր արժեքի հիմնական պատճառները գտնվում են ներքին ֆինանսական համակարգի եւ տնտեսական կառուցվածքի մեջ։ Դրանք ներառում են՝
Թերզարգացած ֆինանսական շուկա: Հայաստանում ֆինանսական շուկան թերզարգացած է, իսկ երկարաժամկետ դրամային ռեսուրսները՝ սահմանափակ։
Պետական պարտատոմսերի դերը: Այս պայմաններում բանկերի համար պետական պարտատոմսերը դառնում են անհամեմատ ավելի ապահով եւ կայուն եկամտի աղբյուր, քան ավելի ռիսկային վարկերը տրամադրելը։
Արժեթղթերի շուկայի թերզարգացածությունը: Արժեթղթերի շուկայի ցածր կապիտալիզացիան եւ երկարաժամկետ գործիքների պակասը խոչընդոտում են խնայողությունների վերածումը երկարաժամկետ ներդրումային կապիտալի։
Ինստիտուցիոնալ թերություններ: Դատաիրավական ռիսկերը, բիզնեսի ցածր թափանցիկությունը եւ գործադիր իշխանության միջամտությունը արդարադատությանը նույնպես ավելացնում են ռիսկային հավելավճարը։
Բանկային մարժան եւ շահութաբերություն
Հայաստանի բանկային համակարգը, համեմատած տնտեսության այլ ոլորտների հետ, ցուցադրում է կայունություն եւ բարձր շահութաբերություն։ Բանկերի եկամուտների զգալի մասը ձեւավորվում է տոկոսային եկամտի հաշվին։ Հետեւաբար, վարկի բարձր արժեքը միաժամանակ իրականացնում է երկու գործառույթ․ փոխհատուցում է ռիսկերը եւ ապահովում բանկային հատվածի բարձր շահութաբերությունը։
Խնդիրը համակարգային է
Այսպիսով, բարձր տոկոսադրույքները պետք է դիտարկել ոչ միայն ռիսկայնության, այլեւ ֆինանսավարկային կառույցների եկամտաբերության տեսանկյունից։ Խնդիրը պահանջում է համակարգային լուծում, որը կդիտարկի ոչ միայն դրամավարկային, այլեւ ինստիտուցիոնալ, ֆիսկալ եւ տնտեսական քաղաքականության համատեքստում։ Կենտրոնական բանկի գործառույթը գների կայունության ապահովումն է, մինչդեռ վարկերի հասանելիության եւ կապիտալի արժեքի նվազեցման համար անհրաժեշտ է շատ ավելի լայն գործիքակազմ՝ զարգացած արժեթղթերի շուկա, երկարաժամկետ դրամային ռեսուրսներ, անկախ դատարաններ եւ կանխատեսելի կարգավորում։
Արմեն Մարտիրոսյան
ՀՀ ԳԽ եւ ԱԺ պատգամավոր (1990-99 թթ.)
ՀՀ արտակարգ եւ լիազոր դեսպան