ՀՀ մարդու իրավունքների պաշտպան Անահիտ Մանասյանի պատասխանը Ռուբեն Վարդանյանի ուղերձին, որը փոխանցվել է Բաքվի բանտից, ծավալել է լայն հասարակական բանավեճ։ Ըստ պաշտոնական տեսքի՝ ՄԻՊ-ը չի կարող զբաղվել արտերկրում անազատության մեջ գտնվող ՀՀ քաղաքացիների իրավունքների պաշտպանությամբ։ Սակայն այս մոտեցումը հակասում է Հայաստանի Սահմանադրության հստակ դրույթներին և հարուցում է լուրջ հարցեր՝ կապված իշխանության կամքի և անկախ պետական մարմինների գործունեության միջև հարաբերությունների շուրջ։
Այս հարցումը վերլուծելու համար զրուցել եմ ՀՀ մարդու իրավունքների առաջին պաշտպան Լարիսա Ալավերդյանի հետ, ով նշել է, որ նման պատասխանը կարող է պայմանավորված լինել երկու հիմնական պատճառներով․ սահմանադրական իրավունքի սխալ կամ վատ իմացություն կամ, ինչը ավելի վտանգավոր է, իշխանության կամքը կատարելու ցանկություն։
ՀՀ Սահմանադրության 47-րդ հոդվածի 8-րդ կետը հստակ նշում է, որ Հայաստանի Հանրապետության պարտականությունն է պաշտպանել իր քաղաքացիներին արտերկրում։ Այս պարտականությունը ոչ թե բարի կամքի դրսևորում է, այլ սահմանադրությամբ ամրագրված պարտադիր պահանջ։ Իրավունքների պաշտպանը, որը Սահմանադրության 191-րդ հոդվածով հռչակված է որպես անկախ պաշտոնական անձ, պետք է պաշտպանի իրավունքները ոչ միայն երկրի ներսում, այլև դրա սահմաններից դուրս, հատկապես այն դեպքերում, երբ դրանք ոտնահարվում են կամ պատշաճ չեն պաշտպանվում իշխանական պետական մարմինների կողմից։
Ալավերդյանի կարծիքով՝ ՄԻՊ-ի անկախության հիմնական երաշխիքը հասարակության մեջ վայելած բարձր հեղինակությունն է։ Սակայն ներկայիս պաշտպանը, որին նշանակել է գործող իշխանությունը, ընկալվում է ոչ թե որպես անկախ պաշտոնատար անձ, այլ որպես իշխանության կողմնակից։ Այս վերաբերմունքը խոչընդոտում է այլոց մասնակցել գործողություններին, որոնք կարող են օգնել ազատել գերիներին։
Ալավերդյանը նաև նշել է, որ իշխանությունները և ՄԻՊ-ը հաճախ խոսում են գերիների հարցի մասին, սակայն խուսափում են խոսելուց այն մասին, որ չվնասեն։ Նրա խոսքով՝ միջազգային կառույցները հաճախ չեն ձեռնարկում ակտիվ քայլեր, քանի որ Հայաստանի իշխանությունները նրանց վստահեցնում են, թե իրենք են զբաղվում այդ հարցով։
Այս իրավիճակը, ըստ Ալավերդյանի, հաստատում է նրա 2018 թվականից ի վեր արած հայտարարությունների իսկությունը, որ ունի հիմնավոր կասկած, թե որոշ անձինք գերի են ընկել ոչ առանց այս իշխանության ուղղակի կամ անուղղակի մասնակցության։ Նա նաև հիշեցրեց Իսրայելի օրինակը, որը, ըստ իրեն, ցույց է տալիս, թե ինչպես պետությունը պաշտպանում է իր քաղաքացիներին, նույնիսկ երբ նրանք հանդես են գալիս որպես իշխանության քաղաքականության քննադատողներ։