Ժամանակակից տեղեկատվական հասարակությունում սոցիալական մեդիան վերածվել է ոչ միայն հաղորդակցության, այլև հանրային կարծիքի ձևավորման կարևորագույն գործոնի։ Թվային հարթակների զարգացումը հիմնովին փոխել է տեղեկատվության տարածման և սպառման տրամաբանությունը՝ ստեղծելով նոր միջավայր, որտեղ յուրաքանչյուր օգտատեր ստանում է իրեն հատուկ, անհատականացված բովանդակություն։ Այս գործընթացում առանցքային դեր ունի Facebook սոցիալական հարթակը, որի ալգորիթմները ձևավորում են օգտատերերի տեղեկատվական դաշտը՝ հիմնվելով նրանց վարքագծի, հետաքրքրությունների և առցանց ակտիվության վրա։
Հայաստանում Facebook-ը դարձել է նորությունների հիմնական աղբյուրներից մեկը, ինչը առավել է ուժեղացնում ալգորիթմների ազդեցությունը։ Ուսումնասիրության արդյունքները ցույց են տալիս, որ օգտատերերի զգալի մասը ամեն օր օգտագործում է հարթակը և մեծամասամբ այնտեղ է ստանում տեղեկատվություն։ Սա նշանակում է, որ Facebook-ը փաստացի ձևավորում է հանրային դիսկուրսը։
Հետազոտության նպատակն էր պարզել, թե ինչպես են օգտատերերը օգտագործում Facebook-ը և որքանով են գիտակցում իրենց տեսած բովանդակության ձևավորման մեխանիզմները։ Հարցմանը մասնակցել են 72 օգտատերեր՝ տարբեր տարիքային և սոցիալական խմբերից, ինչը թույլ է տալիս ստանալ բավականին ամբողջական պատկեր հարթակի հայկական լսարանի վարքագծի մասին։
Օգտատերերի վարքագիծը և ալգորիթմների գիտակցվածությունը
Ստացված տվյալները վկայում են Facebook-ի խորքային ներգրավվածության մասին հայաստանյան օգտատերերի առօրյայում։ Օգտատերերի շուրջ 50%-ը հարթակն օգտագործում է ամեն օր, իսկ մոտ 23,7%-ը՝ շաբաթը մի քանի անգամ։ Տվյալները ցույց են տալիս, որ օգտատերերի մեծ մասը (78,4%) սոցիալական ցանցերում անցկացնում է մինչև 1 ժամ օրական, սակայն կա նաև փոքր, բայց նշանակալի խումբ (5,4%), որը հարթակներում անցկացնում է 5 ժամից ավելի։
Հետազոտության առանցքային բացահայտումներից մեկն օգտատերերի բարձր ալգորիթմային գիտակցվածությունն է․ հարցվածների մեծ մասը գիտակցում է, որ Facebook-ում իրենց ցուցադրվող բովանդակությունը անհատականացված է և ձևավորվում է նախասիրությունների հիման վրա։ Մասնավորապես, օգտատերերը կարծում են, որ լրահոսի ձևավորման հիմնական գործոններն են իրենց հետաքրքրությունները (28,9%) և հավանումներն ու մեկնաբանությունները (26,3%)։
Բովանդակության ընտրություն և «ֆիլտրող փուչիկների» վտանգը
Չնայած ալգորիթմների գոյության վերաբերյալ բարձր գիտակցվածությանը, զգալի մասի (մոտ 68,4%) ընկալումը սեփական տեղեկատվական ազատության վերաբերյալ անորոշ է։ Սա վկայում է ալգորիթմների անտեսանելի, բայց խորքային ազդեցության մասին, երբ օգտատիրոջ լրահոսը ձևավորվում է այնքան սահուն և անհատականացված, որ վերջինս դժվարանում է տարբերակել իր իրական ընտրությունը համակարգի կողմից ձևավորված տեղեկատվական միջավայրից։
Հարցման արդյունքները ցույց են տալիս, որ օգտատերերի նախընտրությունները հիմնականում ուղղված են էմոցիոնալ (39,5%) և տեղեկատվական (34,6%) բովանդակությանը, մինչդեռ քաղաքական բովանդակությունը մնում է նվազ ներկայացված (5,3%)։ Այս իրավիճակը, իր հերթին, ձևավորում է մեդիասպառման յուրահատուկ միջավայր, որտեղ օգտատերերը սովոր են տեսնել հիմնականում իրենց հետաքրքրություններին համապատասխանող նյութեր։
Այս տվյալները փաստում են «ֆիլտրող փուչիկների» ձևավորման վտանգը, քանի որ օգտատերերի մեծ մասը ենթարկվում է անհատականացված հոսքերի ազդեցությանը՝ հաճախ չտարբերակելով սեփական ընտրությունը ալգորիթմային ձևավորումից։ Սա նվազեցնում է տեղեկատվական բազմազանությունը և կարող է երկարաժամկետ հեռանկարում ազդել քննադատական մտածողության և հասարակական ընկալումների վրա։
Հետազոտությունը ցույց է տալիս, որ Facebook-ը ոչ միայն տեղեկատվություն տարածող հարթակ է, այլև ակտիվորեն կառուցում է օգտատիրոջ տեղեկատվական իրականությունը՝ մի կողմից ապահովելով հարմարեցված փորձ, իսկ մյուս կողմից՝ ստեղծելով բովանդակային սահմանափակումների և մանիպուլյացիաների նկատմամբ ավելի բարձր խոցելիություն։